Dokonywanie czynności notarialnych przez osoby niepełnosprawne bądź nieznające języka polskiego

Zdarzają się sytuacje, w których osoba posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która chce dokonać danej czynności notarialnej ma jakiegoś rodzaju niepełnosprawność, która często utrudnia bądź uniemożliwia pełne i samodzielne uczestnictwo w takiej czynności.

Ustawodawca przewidział jednak procedurę postępowania w takich sytuacjach. Treść art. 87 ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku – Prawo o notariacie wskazuje możliwe czynności, które należy podjąć w przypadku, gdy stroną czynności notarialnej jest osoba głucha, głuchoniema, niema, niewidoma, nieumiejąca bądź niemogąca się podpisać.

Osobą głuchoniemą jest osoba, która ma jednocześnie problemy ze słuchem jak i problemy z mówieniem. Osoba głucha to osoba całkowicie niesłysząca bądź mająca ograniczone zdolności słuchowe. Osoby głuche posługują się swoim własnym językiem, którym jest język migowy. Osoba niema to zaś osoba, która z różnych przyczyn, czy to zdrowotnych czy z wyboru nie komunikuje się za pomocą mowy. Zarówno głusi jak i głuchoniemi mogą potrafić czytać i pisać, osoby głuche mogą również posiadać zdolność mówienia (wszystko zależy od stopnia niepełnosprawności i przyczyn jej powstania). Osobą niewidomą jest natomiast osoba, która utraciła wzrok całkowicie bądź jest dotknięta znacznym upośledzeniem widzenia, przy czym nie ma znaczenia zarówno czas ani przyczyna powstania tej niepełnosprawności.

W sytuacji gdy stroną czynności jest:

• osoba głucha lub głuchoniema, notariusz ma obowiązek przekonać się, iż treść tejże czynności jest dla tej osoby dokładnie znana i zrozumiała, a nadto może przywołać do takiej czynności biegłego,
• niewidoma, głucha, niema lub głuchoniema, notariusz powinien – na życzenie takiej osoby – przywołać do czynności wskazaną przez nią zaufaną osobę.

Gdy do czynności staje osoba, która nie umie lub nie może pisać, notariusz stosuje podpis zastępczy tj. osoba taka powinna na dokumencie złożyć tuszowy odcisk palca. Przy składaniu tuszowego odcisku palcu na dokumencie musi uczestniczyć inna osoba, która  wpisze imię i nazwisko osoby nieumiejącej lub niemogącej pisać i jednocześnie sama się podpisze.

Osoba, która potwierdza złożenie tuszowego odcisku palca musi być obecna w momencie składania tego odcisku, nie ma jednak obowiązku uczestniczenia w całej czynności. W przypadku jednak gdy osoba ta w ogóle nie uczestniczyła w czynności tj. nie była nawet świadkiem położenia tuszowego odcisku palca na akcie notarialnym, akt taki jest nieważny. Potwierdzenia złożenia tuszowego odcisku palca nie może dokonać małżonek osoby składającej tenże odcisk, jej krewny lub powinowaty w linii prostej bez ograniczenia stopnia, zaś w linii bocznej do trzeciego stopnia włącznie, a nadto osoba związania z nią tytułem przysposobienia, opieki, kurateli bądź będąca z tą osobą w bliskim stosunku. Zasada ta obowiązuje również po ustaniu małżeństwa, przysposobienia, opieki i kurateli.

Z osobami głuchymi i głuchoniemymi posiadającymi zdolność pisania i czytania notariusz może porozumiewać się za pomocą pisma tj. poprzez zapisywanie informacji na kartce papieru. Strony czynności mogą nadto otrzymać wydruk aktu notarialnego by móc śledzić jego tekst podczas odczytywania go przez notariusza.

Jak wynika z wyżej powołanego przepisu, gdy przy czynności uczestniczy osoba głucha lub głuchoniema notariusz może przywołać do takiej czynności biegłego tj. biegłego sądowego języka migowego ustanawianego przez prezesa Sądu Okręgowego.

W przypadku gdy osoba stawająca do czynności notarialnej nie zna języka polskiego przy czynności powinien uczestniczyć tłumacz przysięgły języka, którym ta osoba włada. Tłumacz przysięgły to tłumacz, którego kwalifikacje zostały potwierdzone egzaminem państwowym i wpisem na listę prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości.

Osoba biorąca udział w czynnościach notarialnych może złożyć podpis w alfabecie nieznanym notariuszowi, innym niż polski. Nie ma przeszkód by złożyć podpis przykładowo cyrylicą, alfabetem arabskim czy chińskim. Jeżeli jednak notariusz nie zna alfabetu, w którym składany jest podpis, nie jest w stanie odczytać imienia i nazwiska osoby składającej ten podpis oraz nie jest w stanie zweryfikować czy wpisane znaki są faktycznie danymi stawającego do aktu notarialnego, czy może są to zupełnie przypadkowe słowa konieczna jest obecność tłumacza przysięgłego języka obcego, który stwierdzi podpis tej osoby.